परामर्श कक्षदेखि केन्द्रीय नेतृत्वसम्म दिपक राज भुसालको यात्रा नेपाली शैक्षिक परामर्श क्षेत्रको विकास, संघर्ष र रूपान्तरणसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। पछिल्ला दुई दशकमा विदेश अध्ययनप्रतिको आकर्षण तीव्र रूपमा बढेसँगै यो क्षेत्र व्यवसायिक रूपमा विस्तार भयो। तर विस्तारसँगै अव्यवस्था, नीतिगत अन्योल, अविश्वास र आलोचनाहरू पनि बढ्दै गए। यिनै चुनौतीपूर्ण परिस्थितिबीच केही व्यक्तिहरूले यो क्षेत्रलाई केवल आम्दानीको माध्यम होइन, सामाजिक उत्तरदायित्वको क्षेत्रका रूपमा बुझेर अघि बढे। ती व्यक्तिहरूमध्ये दिपक राज भुसाल एक महत्वपूर्ण नामका रूपमा स्थापित छन्।

भुसालको परिचय केवल ECAN का महासचिवको हैसियतले मात्र सीमित छैन। उनी लामो समयदेखि बागबजारस्थित Enlighten International Education सञ्चालन गर्दै आएका एक व्यवहारिक शैक्षिक परामर्शदाता हुन्। परामर्श कक्षमै बसेर विद्यार्थी र अभिभावकका सपना, डर, आशा र अन्योल सुन्दै उनले पेशागत जीवन सुरु गरे। यही कारण उनको बुझाइ कागजी वा सैद्धान्तिक मात्र छैन, व्यवहारबाट निस्किएको छ। विदेश अध्ययनको प्रक्रिया कागजपत्र मिलाउने कामभन्दा धेरै गहिरो जीवन निर्णय हो भन्ने अनुभूति उनले सुरुदेखि नै गरेका थिए।

विद्यार्थीहरू फरक पृष्ठभूमि, फरक क्षमता र फरक आर्थिक अवस्थासहित परामर्श कक्षमा आउँछन् भन्ने यथार्थ भुसालले नजिकबाट देखेका छन्। कसैका लागि विदेश अध्ययन अवसरको ढोका हुन्छ भने कसैका लागि जोखिमपूर्ण निर्णय पनि हुन सक्छ। त्यसैले हतारमा निर्णय गराउनु भन्दा विद्यार्थीको अवस्था बुझ्न समय दिनुपर्नेमा उनी सधैं जोड दिन्छन्। यही जिम्मेवारीबोधले उनको परामर्श शैलीलाई फरक बनायो र उनलाई व्यवसायभन्दा माथि उठेर सोच्न प्रेरित गर्‍यो।

लामो समयसम्म यही क्षेत्रमा सक्रिय रहँदा भुसालले शैक्षिक परामर्श क्षेत्रका उज्यालो र अँध्यारा दुवै पक्ष देखे। कतिपय अवस्थामा नीतिगत अस्पष्टताका कारण विद्यार्थी र परामर्शदाता दुवै समस्यामा परे। कतिपय अवस्थामा केही गलत अभ्यासका कारण समग्र क्षेत्रको छविमा नकारात्मक प्रभाव पर्‍यो। यस्ता अनुभवहरूले उनलाई यो क्षेत्र व्यवस्थित, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउनु अपरिहार्य छ भन्ने निष्कर्षमा पुर्‍यायो।

यही सोचका साथ विसं २०६६ सालमा उनले शैक्षिक परामर्श सङ्घ नेपाल (ECAN) को सदस्यता लिए। सदस्यता लिनुको उद्देश्य केवल संघको नाममा जोडिनु थिएन, बरु व्यक्तिगत सीमाभन्दा माथि उठेर समग्र क्षेत्रका लागि काम गर्नु थियो। भुसालको धारणा सुरु देखिनै स्पष्ट थियो– बाहिर बसेर आलोचना गर्नुभन्दा भित्र बसेर सुधारका लागि काम गर्नु दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी हुन्छ।

विसं २०६८ सालमा अतिरिक्त विभाग समितिको सदस्य बनेपछि उनले ECAN को भित्री संरचना, निर्णय प्रक्रिया र संगठनात्मक संस्कृतिलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाए। अध्यक्ष राजेन्द्र बराल र महासचिव प्रकाश पाण्डेको नेतृत्वमा काम गर्दा संगठन पदको श्रृंखला होइन, आपसी विश्वास र निरन्तर समन्वयको संरचना हो भन्ने कुरा उनले व्यवहारमै सिके। यस अवधिमा उनले संगठनलाई बलियो बनाउन धैर्य, सहमति र निरन्तरताको भूमिका कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने बुझाइ विकास गरे।

विसं २०७२ सालमा पहिलो पटक निर्वाचित कार्यसमिति सदस्य बनेपछि भुसालको भूमिकाले औपचारिक जिम्मेवारी पायो। अध्यक्ष प्रकाश पाण्डे र महासचिव सन्तोष प्याकुरेलको कार्यकालमा अतिरिक्त विभाग प्रमुखको जिम्मेवारी सम्हाल्दै उनले सदस्य केन्द्रित कार्यक्रमहरू अघि बढाए। कम खर्चमा धेरै सदस्यको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने र संघलाई सबैको साझा घर बनाउने प्रयासले संगठनभित्र उनको विश्वसनीयता बढ्दै गयो।

विसं २०७५ सालमा भुसाललाई प्रथम सचिवको जिम्मेवारी दिइयो। यो जिम्मेवारीसँगै उनको कामको दायरा अझ फराकिलो बन्यो। संघको प्रशासनिक व्यवस्थापन, कार्यक्रम सञ्चालन, आर्थिक पारदर्शिता र राज्यसँगको संवादमा उनी सक्रिय देखिए। भृकुटीमण्डपमा सम्पन्न विशाल शैक्षिक मेला उनको कार्यकालको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा स्थापित भयो। तत्कालीन परराष्ट्रमन्त्री प्रदीप ज्ञवाली प्रमुख अतिथि र अस्ट्रेलियन राजदूत विशिष्ट अतिथि रहेको उक्त मेलाबाट संघले उल्लेखनीय आर्थिक आम्दानी गर्न सफल भयो।

कार्यक्रम व्यवस्थापनबाट करिब २३ लाख रुपैयाँ र ब्रिटिस काउन्सिलबाट १५ लाख रुपैयाँ गरी कुल ३८ लाख रुपैयाँ आम्दानी हुनु ECAN को आर्थिक आत्मनिर्भरताको दिशामा ठूलो उपलब्धि मानिन्छ। यसले संघ केवल माग राख्ने संस्था होइन, आफू पनि स्रोत व्यवस्थापन गर्न सक्ने सक्षम संगठन हो भन्ने सन्देश दिएको थियो।

यही अवधिमा भुसालले प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीसम्बन्धी नीतिगत अस्पष्टताको विषयमा संघको तर्फबाट सक्रिय पहल गरे। करिब ८० भन्दा बढी मन्त्री, सांसद, शिक्षा समितिका सभापति तथा सदस्यहरूसँग प्रत्यक्ष भेटघाट गरी ज्ञापनपत्र बुझाउने कार्य संघको इतिहासमै सबैभन्दा व्यापक नीतिगत संवादका रूपमा लिइन्छ। यस पहलले शैक्षिक परामर्श क्षेत्रलाई राज्यको नजरमा जिम्मेवार सरोकारवालाको रूपमा स्थापित गर्न सहयोग गर्‍यो।

विसं २०७६ सालमा दिपक राज भुसाल सर्वसम्मत रूपमा ECAN का महासचिव चयन भए। पछि दोस्रो कार्यकाल निर्वाचन प्रक्रियामार्फत प्राप्त गर्नु उनको संगठनभित्रको स्वीकार्यता र भरोसाको प्रमाण बन्यो। सहमति र लोकतान्त्रिक दुवै प्रक्रियाबाट आएको नेतृत्वले उनीमाथिको विश्वास अझ बलियो बनायो।

महासचिवको भूमिकामा रहँदा भुसालले संघलाई आर्थिक, प्रशासनिक र संगठनात्मक रूपमा स्थिर बनाउने प्रयासलाई प्राथमिकता दिए। विश्वव्यापी महामारीजस्तो कठिन समयमा पनि संघको गतिविधि निरन्तर रहनु, सदस्यहरूलाई सहयोग पुर्‍याउनु र संघको आवाज राज्यसम्म पुर्‍याउनु उनको नेतृत्व क्षमताको परीक्षण थियो।

कोभिड–१९ महामारीका बेला शैक्षिक परामर्श क्षेत्र अत्यन्तै संकटमा पर्‍यो। कार्यालय बन्द, विद्यार्थी प्रक्रिया रोकिएको अवस्था र आर्थिक दबाबका बीच भुसालको नेतृत्वमा ECAN ले सहयोग कक्ष सञ्चालन, सहुलियत ऋणको पहल, अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक संस्थासँग समन्वय र सयौँ भर्चुअल कार्यक्रम सञ्चालन गर्‍यो। यसले सदस्यहरूलाई मानसिक र पेशागत रूपमा जोडिराख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।

भुसालको दृष्टिमा शैक्षिक परामर्श क्षेत्र साधारण व्यवसाय होइन। यो विद्यार्थीको भविष्य, अभिभावकको भरोसा र देशको मानव संसाधनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको संवेदनशील क्षेत्र हो। त्यसैले उनी न त अन्धाधुन्ध स्वतन्त्रताको पक्षमा छन्, न त अव्यवहारिक नियन्त्रणको। स्पष्ट नीति, व्यवहारिक नियम र उच्च नैतिक मापदण्डको संयोजनमार्फत मात्र यो क्षेत्र दीर्घकालीन रूपमा स्वस्थ रहन सक्छ भन्ने उनको विश्वास छ।

उनका अनुसार शैक्षिक परामर्श सुधारिनु भनेको केवल परामर्शदाताको हित सुरक्षित हुनु होइन, विद्यार्थी र अभिभावकको विश्वास जोगिनु हो। उनी प्रायः भन्छन्, “हामी विद्यार्थीलाई विदेश पठाउने मात्र होइन, सुरक्षित भविष्यतर्फ डोर्‍याउने काम गर्नुपर्छ।” यही सोचले उनलाई संघीय भूमिकामा नीतिगत संवाद, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिन प्रेरित गरेको छ।

दिपक राज भुसाललाई फरक बनाउने तत्व पद, प्रचार वा चमक होइन। निरन्तरता, सन्तुलन र विश्वास नै उनको पहिचान हो। उनले एउटै क्षेत्रमा वर्षौँ टिकेर, एउटै संस्थासँग निरन्तर जोडिएर र एउटै उद्देश्य बोकेर काम गरे। परामर्श कक्षको यथार्थ बुझ्ने व्यक्ति भएकाले उनका निर्णय कागजी भन्दा व्यवहारिक देखिन्छन्।

उनको नेतृत्व शैली शान्त र सहमतिमुखी छ। ठूलो आवाजमा बोल्ने वा विवाद सिर्जना गरेर चिनिने स्वभाव उनको होइन। संवादमार्फत समाधान खोज्ने, सबै पक्षलाई सुन्ने र दीर्घकालीन स्थायित्वलाई प्राथमिकता दिने शैलीले संगठनभित्र विश्वासको वातावरण निर्माण भएको देखिन्छ। यही कारण संवेदनशील विषयमा पनि संगठनले उनको नेतृत्वमा सहजता महसुस गरेको छ।

समग्रमा हेर्दा दिपक राज भुसालको यात्रा क्षणिक चर्चाको होइन, मौन तर गहिरो प्रभावको कथा हो। परामर्श कक्षमा विद्यार्थीका सपना सुन्नेदेखि ECAN को निर्णय कक्षसम्म, उनले एउटै मूल्य बोके– जिम्मेवारीबोध। पद अस्थायी हुन्छ तर संस्थागत अभ्यास दीर्घकालीन हुन्छ भन्ने उनको बुझाइले शैक्षिक परामर्श क्षेत्रमा स्थिरता र भरोसाको आधार निर्माण गरेको छ।

आज उनी महासचिव हुन्, तर उनको परिचय पदले होइन, निरन्तर योगदानले बनेको छ। शैक्षिक परामर्श क्षेत्रले जब आफ्नो इतिहास फर्केर हेर्छ, त्यहाँ दिपक राज भुसालको यो मौन यात्राले छोडेको छाप स्पष्ट देखिनेछ।