काठमाडौं : इतिहास केवल विगतको कथामात्र होइन, वर्तमानको दिशा निर्धारण गर्ने आधार र भविष्यका लागि चेतावनी पनि हो। तर आज हामी आफ्नै इतिहासका पात्रहरूप्रति असहज महसुस गर्न थालेका छौँ। पृथ्वीनारायण शाहको जन्मजयन्तीका अवसरमा श्रद्धासुमन अर्पण गर्नसमेत हिच्किचाउने प्रवृत्ति बढ्दै जानु स्वस्थ राष्ट्रिय चेतनाको संकेत मान्न सकिँदैन।

पृथ्वीनारायण शाहभन्दा अघि पनि गोरखाका राजा नरभूपाल शाहले बाइसी–चौबीसी राज्यहरूलाई एकीकृत गर्ने प्रयास गरेका थिए। तर ती प्रयासहरू सफल हुन सकेनन्। ती असफलताबाट पाठ सिक्दै पृथ्वीनारायण शाहले राजनीतिक, सैन्य र कूटनीतिक रणनीतिलाई एकीकृत गर्दै दीर्घकालीन दृष्टिकोणका साथ अघि बढे। उनी केवल दरबारभित्र योजना बनाउने शासक थिएनन्, स्वयं युद्धभूमिमा उत्रिने नेतृत्वकर्ता थिए।

कीर्तिपुर युद्धका क्रममा गोर्खाली सेनाका प्रमुख काजी कालु पाँडे वीरगति प्राप्त गर्दा पनि सेनाको मनोबल नढल्नु सामान्य कुरा थिएन। इतिहासमा उल्लेख भएअनुसार, युद्धका बेला शत्रुपक्षबाट “यी त राजा हुन्, राजाको हत्या हामीले होइन, राजाले नै गर्छन्” भन्ने भनाइ आएपछि गोर्खाली सैनिकहरूले राजालाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याएका थिए। यस घटनाले नेतृत्व र सेनाबीचको विश्वास कति बलियो थियो भन्ने स्पष्ट गर्छ। यही संगठन, अनुशासन र नेतृत्वको परिणामस्वरूप आज हामी ‘नेपाल’ र ‘नेपाली’को पहिचानसहित विश्वमाझ उभिन सकेका छौँ।

यदि त्यो एकीकरण प्रक्रिया सम्पन्न भएको नहुने हो भने, आजको नेपाल स–साना राज्यहरूमा विभाजित भई वरपरका शक्तिशाली साम्राज्यहरूको प्रभाव वा अधीनमा पर्न सक्थ्यो। त्यस अवस्थामा हाम्रो भाषा, संस्कृति, पहिचान र सार्वभौमिकताको अवस्था कस्तो हुन्थ्यो भन्ने प्रश्न गम्भीर रूपमा सोच्नुपर्ने हुन्छ।

तर यसो भन्दैमा इतिहासका कठोर यथार्थलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। पृथ्वीनारायण शाहको समय साम्राज्यवादी युग थियो। युद्ध, हिंसा, द्वन्द्व र पीडाबाट राज्य निर्माण भएका हुन्। इतिहासमा कुनै पनि एकीकरण प्रक्रिया पूर्ण रूपमा निर्दोष हुँदैन। त्यस कालखण्डका कमजोरी, अन्याय र मानवीय पीडामाथि बहस हुनु स्वाभाविक मात्र होइन, आवश्यक पनि हो।

समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब हामी सन्तुलित मूल्यांकनको सट्टा पूर्ण अस्वीकार वा अन्धभक्ति—यी दुई चरममध्ये कुनै एक रोज्न थाल्छौँ। इतिहासका पात्रलाई न त देवता बनाइनुपर्छ, न त सम्पूर्ण रूपमा खारेज गरिनुपर्छ। समय, सन्दर्भ र उपलब्ध तथ्यका आधारमा वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन गर्नु नै परिपक्व समाजको लक्षण हो।

आजको पुस्ताले इतिहाससँग भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन, बौद्धिक संवाद गर्न आवश्यक छ। गल्तीबाट सिक्ने, अन्यायलाई नदोहोर्‍याउने र सकारात्मक उपलब्धिलाई स्वीकार गर्ने संस्कार विकास नगरेसम्म राष्ट्रिय एकता केवल नारामा सीमित रहन्छ।

त्यसैले इतिहासका कमजोरीलाई स्वीकार गर्दै पनि राष्ट्र निर्माणमा योगदान पुर्‍याएका व्यक्तित्वप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु हाम्रो दायित्व हो। आलोचना र सम्मान एकअर्काका विरोधी होइनन्—दुवै सँगसँगै हिँड्न सक्छन् र हिँड्नै पर्छन्।

इतिहाससँग लडेर होइन, इतिहासलाई बुझेर र त्यसबाट पाठ सिकेर अघि बढ्ने समाज नै दीर्घकालीन रूपमा सबल, आत्मविश्वासी र स्वाधीन रहन सक्छ।

अब प्रश्न यही हो—हामी इतिहाससँग भाग्ने कि सामना गर्ने?